जनामनातील नाना

नाना पाटेकर हे भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक असे नाव आहे, ज्यांच्या केवळ नावाचा उल्लेख केला तरी एक वेगळीच ऊर्जा, करारीपणा आणि अभिनय क्षेत्रातील एक उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व डोळ्यांसमोर उभे राहते. बॉलिवूड आणि मराठी चित्रपटसृष्टी गाजवणारे नाना फक्त एक कसलेले अभिनेते नाहीत, तर ते एक प्रगल्भ विचारवंत, संवेदनशील समाजसेवक आणि अत्यंत साधे जीवन जगणारे एक विलक्षण माणूस आहेत. त्यांच्या संपूर्ण जीवनाचा आणि प्रवासाचा वेध घेणारा हा एक वैचारिक लेख.

@ सुरुवातीचा काळ आणि संघर्षाचे दिवस

नाना पाटेकर (मूळ नाव: विश्वनाथ पाटेकर) यांचा जन्म १ जानेवारी १९५१ रोजी महाराष्ट्रातील मुरुड-जंजिरा येथे एका अत्यंत सामान्य कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण आणि तरुणपण प्रचंड आर्थिक संघर्षात गेले. मुंबईच्या जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्समधून त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. एक काळ असा होता की, पोटाची खळगी भरण्यासाठी त्यांनी रस्त्यावरील झेब्रा क्रॉसिंग रंगवण्याचे आणि सिनेमाची पोस्टर्स रंगवण्याचे कामही केले. या सुरुवातीच्या संघर्षाने नानांना जीवनाचे खरे आणि दाहक वास्तव दाखवले. हाच दाहक अनुभव पुढे त्यांच्या अभिनयात आणि संवादांमध्ये प्रतिबिंबित होत गेला.

@ अभिनयाची एक नवी व्याख्या

नाना पाटेकर यांनी जेव्हा चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवले, तेव्हा तिथे ‘चॉकलेट बॉय’ किंवा ठराविक साच्यातील नायकांचा काळ होता. अशा काळात आपल्या धारदार आवाजाने, डोळ्यांतील अंगाराने आणि संवादांच्या वेगळ्या शैलीने नानांनी स्वतःचे स्थान निर्माण केले.

‘गमन’, ‘मोहरे’ या चित्रपटांपासून सुरू झालेला हा प्रवास ‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘तिरंगा’, ‘अग्निसाक्षी’, आणि ‘अपहरण’ अशा अनेक चित्रपटांमधून शिखरावर पोहोचला. ‘परिंदा’ मधील मानसिकदृष्ट्या अस्थिर असलेला ‘अण्णा’ असो किंवा ‘क्रांतिवीर’ मधील भ्रष्टाचाराविरुद्ध आवाज उठवणारा ‘प्रताप’, नानांनी प्रत्येक भूमिकेला जिवंत केले. मराठीमध्ये ‘सिंहासन’, ‘सामना’, ‘नटसम्राट’ आणि ‘देऊळ’ या चित्रपटांमधून त्यांनी अभिनयाचे जे मानदंड प्रस्थापित केले, ते अजोड आहेत. विशेषतः ‘नटसम्राट’ मधील गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका म्हणजे त्यांच्या अभिनय कारकिर्दीचा सर्वोच्च बिंदू मानली जाते.

@ वैचारिक स्पष्टता आणि करारी व्यक्तिमत्त्व

नाना पाटेकर हे केवळ पडद्यावरच आक्रमक संवाद फेकत नाहीत, तर खऱ्या आयुष्यातही ते तितकेच स्पष्टवक्ते आहेत. ढोंगीपणा, राजकीय भ्रष्टाचार आणि सामाजिक अनास्था यांवर ते नेहमीच उघडपणे बोलतात. त्यांचे विचार अत्यंत टोकदार आणि वास्तववादी असतात. कलाकाराने केवळ मनोरंजनाचे साधन न बनता समाजाचा आरसा बनले पाहिजे, या विचारांवर त्यांचा ठाम विश्वास आहे. प्रसिद्धी आणि पैशाच्या झगमगाटात राहूनही त्यांनी आपली नाळ मातीशी आणि सामान्य माणसाशी जोडलेली ठेवली आहे.

@ संवेदनशील समाजसेवक: ‘नाम फाउंडेशन’        

नाना पाटेकर यांच्या जीवनाचा विचार करताना त्यांच्या सामाजिक कार्याचा उल्लेख केल्याशिवाय तो पूर्ण होऊच शकत नाही. महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या आणि दुष्काळाची भीषण परिस्थिती पाहून नानांचे संवेदनशील मन हेलावले. त्यांनी अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासोबत मिळून ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना केली. केवळ आर्थिक मदत न करता, शेतकऱ्यांना स्वावलंबी बनवणे, नद्यांचे पुनरुज्जीवन करणे, आणि आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या कुटुंबांना आधार देणे हे काम ‘नाम’च्या माध्यमातून अविरतपणे सुरू आहे. कोट्यवधी रुपये कमावणारा हा अभिनेता आपल्या कमाईचा एक खूप मोठा हिस्सा समाजकार्यासाठी खर्च करतो, हे त्यांच्यातील खऱ्या माणसाची ओळख करून देते.

@ साधेपणा आणि जीवन तत्त्वज्ञान

आजच्या काळात जिथे लहान-सहान कलाकारही मोठ्या लक्झरी गाड्या आणि आलिशान बंगल्यांचे प्रदर्शन करतात, तिथे नाना पाटेकर अत्यंत साधे जीवन जगतात. ते आजही त्यांच्या आईसोबत एका साध्या वन-बीएचके (1 BHK) फ्लॅटमध्ये राहत असत आणि त्यांना शेतात काम करायला, स्वतःच्या हाताने स्वयंपाक करायला जास्त आवडते. “माणसाला जगण्यासाठी फार कमी गोष्टींची गरज असते, गरजा जितक्या कमी तितके आयुष्य आनंदी,” हे त्यांचे जीवन तत्त्वज्ञान आहे.

@ सामाजिक कार्य

नाना पाटेकर यांच्या अभिनयाचे लाखो चाहते आहेत, पण त्यांनी केलेल्या सामाजिक कार्यामुळे ते खऱ्या अर्थाने कोट्यवधी लोकांच्या गळ्यातील ताईत बनले आहेत. त्यांच्या सामाजिक कार्याचा वेध घेतला, तर एका संवेदनशील कलाकाराच्या मनातील समाजाप्रती असलेली तळमळ स्पष्टपणे दिसून येते. नाना पाटेकर यांच्या सामाजिक कार्याचा हा सविस्तर आढावा:

@ ‘नाम फाउंडेशन’ची स्थापना (एक क्रांतिकारी पाऊल)

२०१५ च्या सुमारास महाराष्ट्रात, विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भात भीषण दुष्काळ होता. कर्जाच्या विळख्यात अडकून शेकडो शेतकरी आत्महत्या करत होते. ही परिस्थिती पाहून नाना पाटेकर आणि प्रसिद्ध मराठी अभिनेते मकरंद अनासपुरे हे दोघे अत्यंत अस्वस्थ झाले. त्यांनी केवळ हळहळ न व्यक्त करता प्रत्यक्ष मैदानात उतरण्याचे ठरवले. या भावनेतून सप्टेंबर २०१५ मध्ये ‘नाम फाउंडेशन’ची (NAAM Foundation) स्थापना करण्यात आली. या संस्थेची सुरुवात अत्यंत पारदर्शक आणि प्रामाणिक हेतूने झाली. अवघ्या काही दिवसांतच जगाभरातील लोकांनी या संस्थेवर विश्वास ठेवून कोट्यवधी रुपयांची मदत जमा केली.

@ जलसंधारण आणि नद्यांचे पुनरुज्जीवन

दुष्काळावर कायमस्वरूपी मात करायची असेल तर पाणी साठवणे आणि पाणी जिरवणे गरजेचे आहे, हे नानांनी ओळखले. ‘नाम फाउंडेशन’ने महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये मोठे जलसंधारण प्रकल्प हाती घेतले:

• नद्यांचे खोलीकरण व रुंदीकरण: विदर्भ आणि मराठवाड्यातील गाळाने भरलेल्या आणि कोरड्या पडलेल्या नद्यांचा गाळ उपसून त्या पुनरुज्जीवित केल्या.
• तलावांची निर्मिती: अनेक गावांमध्ये पाझर तलाव आणि सिमेंट नाला बांध बांधण्यात आले.
• गावे टँकरमुक्त करणे: नाम फाउंडेशनच्या या कामामुळे अनेक गावे कायमची पाण्याचा प्रश्न सुटून टँकरमुक्त झाली, ज्यामुळे शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाणी उपलब्ध झाले.

@ आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना आधार

शेतकऱ्याने आत्महत्या केल्यानंतर त्याचे कुटुंब उघड्यावर पडते. अशा शेकडो कुटुंबांना नाना पाटेकर यांनी प्रत्यक्ष भेटून धीर दिला आणि आर्थिक मदत केली.

• महिलांचे सक्षमीकरण: आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या विधवा पत्नींना स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी शिलाई मशीन, शेळ्या आणि इतर स्वयंरोजगाराची साधने उपलब्ध करून दिली.
• मुलांच्या शिक्षणाची जबाबदारी: या कुटुंबांतील मुलांचे शिक्षण पैशाअभावी थांबू नये म्हणून त्यांच्या शिक्षणाचा खर्च ‘नाम’ संस्थेने उचलला.

@ गावे दत्तक घेणे आणि पुनर्वसन

नाना पाटेकर यांच्या संकल्पनेतून नाम फाउंडेशनने केवळ तात्पुरती मदत न करता गावांचा कायापालट करण्याचे ठरवले.

• मॉडेल व्हिलेज (आदर्श गाव): त्यांनी काही गावे दत्तक घेतली. तिथे रस्ते, पाणी, स्वच्छता आणि शिक्षणाची योग्य व्यवस्था करून ती गावे ‘आदर्श गाव’ म्हणून विकसित केली.
• पूरग्रस्तांचे पुनर्वसन: महाराष्ट्रात जेव्हा जेव्हा भीषण पूर आला (जसे की कोल्हापूर, सांगली भागातील पूर), तेव्हा नाम फाउंडेशनने पूरग्रस्तांना अन्न-धान्य पुरवण्यासोबतच, त्यांची घरे वाहून गेलेल्या लोकांसाठी नवीन घरे बांधून दिली.

@ भारतीय सैनिकांप्रती आदर आणि मदत

नाना पाटेकर यांचे भारतीय सैन्यावर (Indian Army) अपार प्रेम आहे. त्यांनी स्वतः सैन्यात मानद कॅप्टन म्हणून काही काळ सेवा दिली आहे. कारगिल युद्धाच्या वेळीही त्यांनी प्रत्यक्ष सीमेवर जाऊन सैनिकांचा उत्साह वाढवला होता. सामाजिक कार्यातही ते शहीद सैनिकांच्या कुटुंबांना नेहमीच आर्थिक आणि मानसिक आधार देतात.

@ स्वतःच्या कमाईचा मोठा हिस्सा दान

नाना पाटेकर हे बॉलिवूडचे मोठे स्टार असूनही अत्यंत साधे आयुष्य जगतात. याचे मुख्य कारण म्हणजे ते आपल्या कमाईचा जवळपास ९०% हिस्सासमाजकार्यासाठी आणि गरजूंच्या मदतीसाठी वापरतात. “आपल्याला जगण्यासाठी खूप कमी लागते, मग उरलेले पैसे सोबत नेणार का?” हा त्यांचा रोकठोक प्रश्न अनेकांना अंतर्मुख करतो.

नाना पाटेकर यांचे वैयक्तिक आयुष्य हे एखाद्या चित्रपटापेक्षा कमी नाही. गरिबी, संघर्ष, प्रचंड यश आणि त्यानंतर आलेले वैराग्य या सर्व छटा त्यांच्या आयुष्यात पाहायला मिळतात. त्यांच्या वैयक्तिक जीवनातील काही अत्यंत प्रेरणादायी आणि डोळ्यात अंजन घालणारे प्रसंग खालीलप्रमाणे आहेत:

@ दिवसाला ३५ रुपये कमावण्यापासूनचा संघर्ष

नानांचा सुरुवातीचा काळ अत्यंत गरिबीत गेला. त्यांचे वडील कपड्याचे व्यापारी होते, पण एका मोठ्या फसवणुकीमुळे त्यांचे सर्व काही नष्ट झाले. कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती इतकी खालावली की, वयाच्या अवघ्या १३ व्या वर्षी नानांना काम करावे लागले. ते शाळेतून आल्यावर सिनेमाची पोस्टर्स रंगवायचे आणि रस्त्यावरील झेब्रा क्रॉसिंग पेंट करायचे. यासाठी त्यांना दिवसाला केवळ ३५ रुपये आणि एक वेळचे जेवण मिळायचे. एका मुलाखतीत त्यांनी सांगितले होते की, भूक काय असते आणि गरिबी काय असते, हे त्यांनी त्या काळात अगदी जवळून अनुभवले. या संघर्षानेच त्यांना जमिनीवर राहायला शिकवले.

@ स्वतःच्या पहिल्या कमाईतून वडिलांना दिलेला आनंद

नानांचे त्यांच्या वडिलांवर (दिनकर पाटेकर) खूप प्रेम होते. त्यांच्या वडिलांना नाटकांची प्रचंड आवड होती आणि नानांनी अभिनयात करिअर करावे, अशी त्यांची सुप्त इच्छा होती. नानांना जेव्हा नाटकात काम करून पहिली मोठी कमाई (काही रुपये) मिळाली, तेव्हा ते आनंदाने धावत वडिलांना सांगायला गेले. पण दुर्दैवाने, त्याच दिवशी त्यांच्या वडिलांचे हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने निधन झाले. नानांनी एका मुलाखतीत सांगितले होते की, “माझ्या आयुष्यातील सर्वात मोठे दुःख हे आहे की, मी यशस्वी झाल्याचे पाहण्यासाठी माझे वडील जिवंत नव्हते.” या घटनेने त्यांना आयुष्याचे क्षणभंगुरत्व शिकवले.

@ कारगिल युद्धाच्या वेळी प्रत्यक्ष सीमेवर हजेरी

१९९९ मध्ये जेव्हा भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान कारगिल युद्ध सुरू होते, तेव्हा नाना पाटेकर घरात शांत बसू शकले नाहीत. ते कोणत्याही सुरक्षेविना थेट सीमेवर (Frontline) गेले. त्यांनी तिथल्या लष्करी तळांवर जाऊन सैनिकांसोबत वेळ घालवला, त्यांच्यासोबत जेवण केले आणि त्यांचे मनोधैर्य वाढवले. नानांनी स्वतः ‘मराठा लाईट इन्फंट्री’मध्ये प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांना मानद कॅप्टन (Honorary Captain) रँक मिळाली आहे. त्यांनी सीमेवर शत्रूच्या गोळीबाराचा सामना करत सैनिकांच्या खांद्याला खांदा लावून काम केले. देशाप्रती असलेले त्यांचे हे प्रेम प्रत्येक नागरिकाला प्रेरणा देणारे आहे.

@ पहिल्या मुलाचे निधन आणि जीवनाचा बदललेला दृष्टिकोन

नाना पाटेकर यांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील सर्वात मोठा आघात म्हणजे त्यांच्या पहिल्या मुलाचे निधन. त्यांचा पहिला मुलगा जन्मापासूनच काही आजारांनी ग्रस्त होता आणि काही काळाने त्याचा मृत्यू झाला. या दुःखातून बाहेर पडणे त्यांच्यासाठी अत्यंत कठीण होते. या प्रसंगानंतर नानांचा जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलला. त्यांनी समजून घेतले की, पैसा आणि प्रसिद्धी तुम्हाला जगातील सर्व सुख देऊ शकत नाही. या दुःखाने त्यांच्यातील संवेदनशील माणसाला अधिक तीव्र केले, ज्याचा उपयोग पुढे त्यांनी हजारो अनाथ आणि गरीब मुलांचे अश्रू पुसण्यासाठी केला.

@ प्रसिद्धीच्या शिखरावर असतानाही १ BHK फ्लॅटमध्ये वास्तव्य

आज बॉलिवूडमधील छोटे कलाकारही आलिशान बंगले आणि महागड्या गाड्यांशिवाय फिरत नाहीत. पण नाना पाटेकर आजही मुंबईत एका अत्यंत साध्या १ BHK फ्लॅटमध्ये राहतात. घरात फारसे फर्निचर नाही, झगमगाट नाही. त्यांना स्वतःच्या हाताने लाकडाच्या चुलीवर मटण किंवा जेवण बनवायला आवडते. ते आजही सामान्य लोकांसोबत शेतात बसून जेवतात. “मला माझी लायकी विसरायची नाही, म्हणूनच मी साधे राहतो,” असे ते नेहमी म्हणतात.

नाना पाटेकर हे केवळ पडद्यावरच सैनिकाची भूमिका जगले नाहीत, तर खऱ्या आयुष्यातही त्यांनी भारतीय सैन्याचा गणवेश परिधान करून देशाची सेवा केली आहे. चित्रपटसृष्टीतील इतर कलाकारांप्रमाणे केवळ मानद पदवी मिळवून न थांबता, त्यांनी सैनिकांचे खडतर आयुष्य स्वतः अनुभवले. त्यांच्या सैन्यातील अनुभवांचे काही अत्यंत थरारक आणि प्रेरणादायी पैलू खालीलप्रमाणे आहेत :

@ ‘प्रहार’ चित्रपटासाठी घेतलेले ३ वर्षांचे खडतर प्रशिक्षण

१९९१ मध्ये आलेल्या त्यांच्या ‘प्रहार: द फायनल अटॅक‘ या चित्रपटाच्या दिग्दर्शनासाठी आणि ‘मेजर चव्हाण’ या भूमिकेसाठी नानांनी कोणतीही कसर सोडायची नव्हती. त्यासाठी त्यांनी प्रादेशिक सैन्यात (Territorial Army) प्रवेश मिळवला.

• त्यांनी मराठा लाईट इन्फंट्री (Maratha Light Infantry) सोबत तब्बल तीन वर्षे सैनिकासारखे कठोर प्रशिक्षण घेतले. 
• बेळगाव येथील इन्फंट्री स्कूलमध्ये त्यांनी नियमित कमांडोप्रमाणेच खडतर शारीरिक कसरती, वेपन्स हँडलिंग (शस्त्रे चालवणे) आणि बेसिक कमांडो कोर्स पूर्ण केला. 
• या प्रशिक्षणादरम्यान त्यांच्या धाडसाने आणि शिस्तीने प्रभावित होऊन त्यांना भारतीय सैन्याकडून ‘कॅप्टन’ (Honorary Captain) ही पदवी बहाल करण्यात आली, ज्याचा नंतर लेफ्टनंट कर्नल (Lt. Colonel) पदापर्यंत पदोन्नती करण्यात आली. 

@ कारगिल युद्धाच्या वेळी थेट ‘फ्रंटलाईन’वर जाण्याचा हट्ट

१९९९ मध्ये जेव्हा भारत-पाकिस्तान दरम्यान कारगिल युद्ध सुरू झाले, तेव्हा नानांनी केवळ घरात बसून सैनिकांचे कौतुक करण्याऐवजी थेट रणभूमीवर जाण्याचा निर्णय घेतला. सुरुवातीला लष्करी अधिकाऱ्यांनी सुरक्षेच्या कारणास्तव त्यांना नकार दिला.

• त्यानंतर नानांनी तत्कालीन संरक्षण मंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांची भेट घेतली.
• नानांनी त्यांना आपल्या ‘मराठा लाईट इन्फंट्री’मधील ३ वर्षांच्या लष्करी प्रशिक्षणाची आठवण करून दिली आणि सांगितले की, “मी केवळ एक अभिनेता नाही, मी प्रशिक्षित कॅप्टन आहे. मला माझ्या भावांसोबत (सैनिकांसोबत) उभे राहायचे आहे.” अखेर त्यांच्या या देशप्रेमापुढे झुकून संरक्षण मंत्र्यांनी त्यांना विशेष परवानगी दिली.

@ ‘क्विक रिएक्शन टीम’ (QRT) सोबत प्रत्यक्ष सेवा

कारगिल क्षेत्रात पोहोचल्यानंतर नानांनी सैनिकांप्रमाणेच सर्व कर्तव्ये पार पाडली. ते जवळपास ६० दिवस (दोन महिने) सैनिकांसोबत प्रत्यक्ष युद्धक्षेत्रात होते.

• धोकादायक भागात गस्त: ते द्रास, कुपवाडा, बारामुल्ला आणि सोपोर सारख्या अत्यंत संवेदनशील आणि सतत गोळीबार सुरू असलेल्या भागात ‘क्विक रिएक्शन टीम’ (QRT) चे सदस्य म्हणून राहिले आणि त्यांनी प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवर (Line of Control – LoC) गस्त घातली. 
• लष्करी रुग्णालयात मदत: केवळ शस्त्र हातात धरून गस्त घालण्यापुरतेच त्यांचे काम मर्यादित नव्हते. युद्धादरम्यान जखमी सैनिकांची शुश्रूषा करण्यासाठी त्यांनी मिलिटरी बेस हॉस्पिटलमध्ये जाऊन वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांना मदत केली. 

@ शरीरावर झालेला परिणाम आणि सर्वोच्च समाधान

अति-उंचावरील बर्फाच्छादित आणि श्वास घेण्यासही कठीण असलेल्या कारगिलच्या वातावरणात सतत गस्त घालणे आणि अत्यंत कमी साधनसामग्रीत राहणे सोपे नव्हते. या खडतर देशसेवेदरम्यान नाना पाटेकर यांचे जवळपास २० किलो वजन कमी झाले होते. परंतु, जेव्हा त्यांना याबद्दल विचारण्यात आले, तेव्हा ते म्हणाले होते की, “हा माझ्या आयुष्यातील सर्वात मोठा आणि समाधानकारक अनुभव होता. सीमेवरचे सैनिक हेच देशाचे खरे हिरो आहेत, आम्ही अभिनेते तर फक्त त्यांच्यासारखे दिसण्याचा खोटा आव आणतो.” 

नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर (२०२६ मध्ये) त्यांचा हा लष्करी प्रवास आणि ‘प्रहार’ चित्रपटातील सैनिकांच्या शिस्तीबद्दलचा संवाद समाजमाध्यमांवर प्रचंड व्हायरल झाला असून, त्यांचा हा सैन्यातील अनुभव आजच्या पिढीला खऱ्या देशभक्तीची व्याख्या शिकवणारा आहे. नाना पाटेकर यांनी ‘प्रहार’ चित्रपटाच्या शूटिंगदरम्यान माधुरी दीक्षित आणि डिंपल कापडिया यांच्याकडूनही नो-मेकअप आणि लष्करी शिस्तीत काम कसे करून घेतले, याच्या काही रंजक आठवणी जाणून घ्यायला आवडतील, की त्यांच्या इतर चित्रपटांमधील आयकॉनिक संवादांबद्दलमाहिती हवी आहे?  

निष्कर्ष

नाना पाटेकर यांचे सामाजिक कार्य हे केवळ ‘चेक लिहून देणे’ इतके मर्यादित नाही, तर ते स्वतः चिखलात उतरून, शेतकऱ्यांच्या बांधावर जाऊन काम करतात. म्हणूनच त्यांचे हे कार्य केवळ मदत नसून, ती महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागाला पुन्हा उभे करणारी एक चळवळ ठरली आहे.

नाना पाटेकर यांचा हा जीवनप्रवास आपल्याला शिकवतो की, परिस्थिती कितीही खडतर असली तरी आत्मविश्वासाच्या जोरावर शिखरावर पोहोचता येते; आणि शिखरावर पोहोचल्यानंतरही पाय जमिनीवर कसे ठेवावे, याचा नाना हा एक उत्तम आदर्श आहेत.

नाना पाटेकर यांचे जीवन म्हणजे संघर्ष, यश, विचार आणि औदार्य यांचा एक अद्भूत संगम आहे. ते केवळ एक उत्तम अभिनेते नाहीत, तर ते या समाजाचे एक जागरूक नागरिक आणि ऋषीसारखे जीवन जगणारे व्यक्तिमत्त्व आहेत. कला क्षेत्रातील नवोदितांसाठी तो एक आदर्श पाठ आहेच, पण त्याहूनही अधिक, एक चांगला माणूस म्हणून समाजात कसे वागावे, याचा ते एक जिवंत वस्तुपाठ आहेत. नाना पाटेकर हे मराठी मातीचे असे एक रत्न आहेत, ज्यांचा प्रकाश येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना मार्ग दाखवत राहील.