डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम : संघर्षातून यशाकडे झेप घेणारे स्वप्नद्रष्टे राष्ट्रपुरुष!

विशेष लेख | डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम जयंती | १५ ऑक्टोबर

प्रस्तावना : एका महान व्यक्तिमत्त्वाला अभिवादन

“स्वप्न ती नसतात जी आपण झोपेत पाहतो; स्वप्न ती असतात जी आपल्याला झोपू देत नाहीत,” हा डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांच्या विचारांचा सार सांगणारा प्रसिद्ध संदेश आहे. मोठी स्वप्ने पाहण्याची, त्या स्वप्नांसाठी कठोर परिश्रम करण्याची आणि आपल्या ज्ञानाचा उपयोग देशाच्या प्रगतीसाठी करण्याची प्रेरणा देणारे डॉ. कलाम हे भारताच्या इतिहासातील एक अजरामर व्यक्तिमत्त्व आहे.

१५ ऑक्टोबर हा दिवस भारताचे माजी राष्ट्रपती, महान शास्त्रज्ञ, थोर शिक्षक आणि तरुणांचे प्रेरणास्थान डॉ. अवुल पकिर जैनुलाब्दीन अब्दुल कलाम यांच्या जयंतीनिमित्त विशेष महत्त्वाचा आहे. त्यांच्या जीवनाकडे पाहताना संघर्ष, जिद्द, प्रामाणिकपणा, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, साधेपणा आणि राष्ट्रप्रेम या गुणांचा सुंदर संगम अनुभवायला मिळतो.

डॉ. कलाम यांनी आपल्या बुद्धिमत्तेच्या आणि परिश्रमांच्या बळावर भारताच्या अंतराळ संशोधनाला आणि क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रमाला नवी दिशा दिली. राष्ट्रपतीपदावर विराजमान झाल्यानंतरही त्यांनी सामान्य माणसांशी, विशेषतः विद्यार्थ्यांशी, आपले नाते जपले. म्हणूनच ते केवळ भारताचे अकरावे राष्ट्रपती नव्हते, तर ते प्रत्येक भारतीयाच्या मनातील ‘जनतेचे राष्ट्रपती’ होते.

बालपण : रामेश्वरममधून सुरू झालेला प्रेरणादायी प्रवास

डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचा जन्म १५ ऑक्टोबर १९३१ रोजी तामिळनाडू राज्यातील रामेश्वरम या बेटावरील गावात झाला. त्यांचे पूर्ण नाव अवुल पकिर जैनुलाब्दीन अब्दुल कलाम असे होते. त्यांचे वडील जैनुलाब्दीन हे साधे, धार्मिक वृत्तीचे आणि कष्टाळू व्यक्ती होते, तर आई आशियम्मा प्रेमळ व सेवाभावी होत्या.

कलाम यांचे बालपण आर्थिकदृष्ट्या साध्या परिस्थितीत गेले. त्यांच्या कुटुंबाची परिस्थिती फारशी संपन्न नव्हती. त्यामुळे लहान वयातच त्यांना कष्ट, शिस्त आणि स्वावलंबन यांचे महत्त्व समजले. कुटुंबाला हातभार लावण्यासाठी त्यांनी वृत्तपत्रे वाटण्याचे कामही केले.

मात्र, आर्थिक अडचणींनी त्यांच्या शिक्षणाची ओढ कधीच कमी केली नाही. आकाशात उडणारी विमाने, पक्ष्यांचे उड्डाण आणि विज्ञानातील नवनवीन संकल्पना यांविषयी त्यांना विशेष कुतूहल होते. त्यांच्या मनात लहानपणापासूनच काहीतरी वेगळे करण्याची इच्छा होती.

रामेश्वरममधील साध्या वातावरणात वाढलेल्या या मुलाने पुढे भारताच्या वैज्ञानिक सामर्थ्याला नवी ओळख मिळवून दिली. त्यांच्या बालपणातून आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो—परिस्थिती माणसाच्या स्वप्नांपेक्षा मोठी नसते; जिद्द आणि मेहनत स्वप्नांना वास्तवात उतरवू शकतात.

शिक्षणाची जिद्द आणि विज्ञानाची आवड

डॉ. कलाम यांना शिक्षणाविषयी विलक्षण प्रेम होते. त्यांनी शालेय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर तिरुचिरापल्ली येथील सेंट जोसेफ्स कॉलेजमधून भौतिकशास्त्राचे शिक्षण घेतले. त्यानंतर त्यांनी मद्रास इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी येथे वैमानिक अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले.

विमानांच्या निर्मितीपासून ते त्यांच्या उड्डाणामागील वैज्ञानिक तत्त्वांपर्यंत प्रत्येक गोष्ट समजून घेण्याची त्यांची इच्छा होती. अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेत असताना त्यांना अनेक आव्हानांना सामोरे जावे लागले. परंतु त्यांनी कधीही अपयशाला अंतिम सत्य मानले नाही.

त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासातून तीन गोष्टी स्पष्ट होतात. पहिली म्हणजे, ज्ञान मिळविण्याची भूक कायम ठेवली पाहिजे. दुसरी म्हणजे, कठीण परिस्थितीतही एकाग्रता आणि शिस्त सोडता कामा नये. आणि तिसरी म्हणजे, यशासाठी केवळ बुद्धिमत्ता पुरेशी नसते; सातत्यपूर्ण प्रयत्नही तितकेच महत्त्वाचे असतात.

कलाम यांच्या मते, शिक्षण म्हणजे केवळ पदवी मिळविणे नव्हे, तर विचार करण्याची क्षमता विकसित करणे, समस्यांवर उपाय शोधणे आणि समाजासाठी उपयुक्त ठरणारे ज्ञान आत्मसात करणे होय.

इस्रोमधील कार्य : भारतीय अंतराळ संशोधनाला नवी दिशा

शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर डॉ. कलाम यांनी वैज्ञानिक म्हणून आपल्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. सुरुवातीला त्यांनी संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटनेत (DRDO) काम केले. पुढे १९६९ मध्ये ते भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेत (ISRO) दाखल झाले. भारतीय अंतराळ संशोधनाच्या इतिहासात त्यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. भारताचे स्वतःचे उपग्रह प्रक्षेपण वाहन विकसित करण्याच्या प्रयत्नांत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. ते भारताच्या पहिल्या स्वदेशी उपग्रह प्रक्षेपण वाहनाच्या, म्हणजेच SLV-III च्या, प्रकल्प संचालकपदी कार्यरत होते. १९८० मध्ये SLV-III च्या साहाय्याने रोहिणी उपग्रह पृथ्वीच्या जवळच्या कक्षेत यशस्वीपणे स्थापित करण्यात आला. हा भारताच्या अंतराळ संशोधनातील ऐतिहासिक टप्पा होता. या यशामुळे देशाच्या स्वदेशी तंत्रज्ञान विकासाला मोठे प्रोत्साहन मिळाले. या प्रवासात अडचणीही आल्या. प्रत्येक प्रयोग यशस्वी होईलच असे नाही, हे विज्ञानाचे वास्तव आहे. मात्र, अपयशातून शिकून पुढील प्रयत्न अधिक सक्षम करण्याची वृत्ती कलाम यांनी जपली. त्यांनी संघभावना, नियोजन, प्रयोगशीलता आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन यांना महत्त्व दिले.

त्यांच्या या कार्यातून भारताला स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या दिशेने वाटचाल करण्याची प्रेरणा मिळाली. आज भारताने अंतराळ संशोधनात केलेल्या प्रगतीच्या पायाभरणीत त्यांच्या योगदानाचे महत्त्व अधोरेखित होते.

‘मिसाइल मॅन ऑफ इंडिया’ : संरक्षण क्षेत्रातील अमूल्य योगदान

इस्रोमधील महत्त्वपूर्ण कामगिरीनंतर डॉ. कलाम यांनी संरक्षण संशोधन क्षेत्रातही मोठे योगदान दिले. देशाच्या संरक्षणासाठी स्वदेशी तंत्रज्ञान विकसित करण्याच्या ध्येयाने त्यांनी काम केले.

१९८० च्या दशकात त्यांनी एकात्मिक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रमाच्या (Integrated Guided Missile Development Programme — IGMDP) नेतृत्वाची महत्त्वाची जबाबदारी स्वीकारली. या कार्यक्रमाच्या माध्यमातून अग्नी आणि पृथ्वी यांसारख्या क्षेपणास्त्रांच्या विकासाला चालना मिळाली.

त्यांच्या नेतृत्वाखाली अनेक शास्त्रज्ञ, अभियंते आणि संशोधकांनी एकत्रितपणे काम केले. विविध संस्थांमधील समन्वय, तांत्रिक कौशल्य आणि स्वदेशी संशोधन यांचा उपयोग करून भारताची संरक्षणविषयक क्षमता विकसित करण्यासाठी प्रयत्न झाले.

या योगदानामुळे डॉ. कलाम यांना ‘मिसाइल मॅन ऑफ इंडिया’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

१९९८ मधील पोखरण-II अणुचाचण्यांच्या नियोजनात आणि अंमलबजावणीतही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. या घटनांनी भारताच्या सामरिक धोरणात महत्त्वाचे स्थान मिळवले.

मात्र, कलाम यांचे कार्य केवळ क्षेपणास्त्रांपुरते मर्यादित नव्हते. स्वदेशी संशोधन, तंत्रज्ञानातील आत्मनिर्भरता, वैज्ञानिक संस्थांमधील सहकार्य आणि देशाच्या दीर्घकालीन विकासासाठी विज्ञानाचा उपयोग ही त्यांची व्यापक दृष्टी होती.

‘इंडिया २०२०’ : विकसित भारताचे स्वप्न

डॉ. कलाम हे केवळ यशस्वी शास्त्रज्ञ नव्हते, तर भारताच्या भविष्यासाठी दूरदृष्टी बाळगणारे विचारवंतही होते. भारताने विकसित राष्ट्र बनावे, प्रत्येक नागरिकाला प्रगतीच्या संधी मिळाव्यात आणि विज्ञान-तंत्रज्ञानाचा लाभ समाजातील सर्व घटकांपर्यंत पोहोचावा, अशी त्यांची इच्छा होती.

त्यांनी ‘India 2020: A Vision for the New Millennium’ या पुस्तकातून विकसित भारताची संकल्पना मांडली. वाय. एस. राजन यांच्या सहकार्याने लिहिलेल्या या पुस्तकात भारताच्या आर्थिक, वैज्ञानिक, सामाजिक आणि तांत्रिक प्रगतीसाठी व्यापक विचार मांडले आहेत.

कलाम यांच्या मते, भारताच्या विकासासाठी काही क्षेत्रांना विशेष महत्त्व होते:

• शेती आणि अन्नसुरक्षा: आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून शेतीची उत्पादकता वाढवणे.
• शिक्षण: गुणवत्तापूर्ण शिक्षण सर्वांपर्यंत पोहोचवणे.
• आरोग्य: आरोग्यसेवा अधिक सुलभ आणि प्रभावी करणे.
• विज्ञान आणि तंत्रज्ञान: संशोधन, नवकल्पना आणि स्वदेशी तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देणे.
• ग्रामीण विकास: ग्रामीण भागात रोजगार, शिक्षण आणि पायाभूत सुविधा निर्माण करणे.
• युवाशक्ती: तरुणांच्या कल्पकतेला आणि क्षमतेला योग्य संधी उपलब्ध करून देणे.

त्यांची विकसित भारताची संकल्पना केवळ आर्थिक समृद्धीपुरती मर्यादित नव्हती. सक्षम नागरिक, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, नैतिक मूल्ये, सामाजिक समता आणि राष्ट्रीय आत्मविश्वास यांनाही त्यांनी तितकेच महत्त्व दिले.

आजही भारताच्या विकासाचा विचार करताना कलाम यांची दूरदृष्टी मार्गदर्शक ठरते.

भारताचे अकरावे राष्ट्रपती : ‘जनतेचे राष्ट्रपती’

डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांनी २५ जुलै २००२ रोजी भारताचे अकरावे राष्ट्रपती म्हणून पदभार स्वीकारला. त्यांनी २५ जुलै २००७ पर्यंत या पदाची जबाबदारी सांभाळली.

एका साध्या कुटुंबातून आलेल्या शास्त्रज्ञाने देशाच्या सर्वोच्च घटनात्मक पदापर्यंत मजल मारणे ही भारतीय लोकशाहीची प्रेरणादायी कहाणी आहे.

राष्ट्रपती म्हणून कलाम यांनी पदाचा सन्मान राखत लोकांशी थेट संवाद साधण्यावर भर दिला. विशेषतः विद्यार्थी आणि तरुणांशी संवाद साधणे त्यांना आवडत असे. ते शाळा, महाविद्यालये आणि विविध शैक्षणिक संस्थांना भेट देत. विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांना उत्तरे देत आणि त्यांना मोठी स्वप्ने पाहण्यास प्रोत्साहित करत.

त्यांच्या साध्या राहणीमानामुळे, सहज संवादामुळे आणि विद्यार्थ्यांप्रती असलेल्या आपुलकीमुळे त्यांना ‘People’s President’, म्हणजेच ‘जनतेचे राष्ट्रपती’, हे नाव मिळाले.

राष्ट्रपतीपद हे केवळ प्रतिष्ठेचे पद नसून लोकशाही मूल्यांचे, संविधानाचे आणि राष्ट्रसेवेचे प्रतीक आहे, हे त्यांच्या कार्यातून दिसून आले. त्यांनी विज्ञान, शिक्षण आणि राष्ट्रनिर्मिती यांच्यातील संबंध अधिक दृढ करण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांचा राष्ट्रपतीपदाचा कार्यकाळ संपल्यानंतरही त्यांनी सार्वजनिक जीवनापासून दूर जाण्याऐवजी शिक्षण, लेखन आणि विद्यार्थ्यांशी संवाद साधण्याचे काम सुरू ठेवले.

विद्यार्थ्यांवरील प्रेम : शिक्षक म्हणून कलाम

डॉ. कलाम यांना आपल्या आयुष्यात शिक्षकाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची वाटत होती. त्यांच्यासाठी विद्यार्थ्यांशी संवाद साधणे हे केवळ औपचारिक काम नव्हते, तर देशाच्या भविष्याशी जोडलेले एक ध्येय होते.

राष्ट्रपतीपदाचा कार्यकाळ संपल्यानंतर त्यांनी पुन्हा अध्यापन, संशोधन आणि व्याख्यानांच्या माध्यमातून तरुणांना प्रेरित केले. त्यांनी अण्णा विद्यापीठासह विविध शैक्षणिक संस्थांमध्ये अध्यापन आणि मार्गदर्शन केले.

विद्यार्थ्यांशी संवाद साधताना ते केवळ यशाचे महत्त्व सांगत नसत; ते प्रश्न विचारण्याची सवय, कल्पकता, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि नैतिक जबाबदारी यांनाही प्रोत्साहन देत.

त्यांच्या मते, तरुणांच्या मनात निर्माण होणाऱ्या कल्पना आणि त्यांच्यातील सर्जनशीलता ही देशाची सर्वात मोठी संपत्ती आहे. विद्यार्थ्यांनी केवळ नोकरी मिळविण्याचे ध्येय ठेवू नये, तर समाजातील समस्या ओळखून त्यावर उपाय शोधणारे नागरिक व्हावे, अशी त्यांची अपेक्षा होती.

त्यांनी तरुणांना दिलेली प्रेरणा आजही तितकीच महत्त्वाची आहे. शिक्षण हे जीवन बदलण्याचे, समाज उन्नत करण्याचे आणि राष्ट्राच्या विकासात योगदान देण्याचे प्रभावी साधन आहे, हा त्यांचा विश्वास होता.

साधेपणा, प्रामाणिकपणा आणि मानवी मूल्ये

डॉ. कलाम यांच्या महानतेचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे साधेपण. वैज्ञानिक म्हणून मोठी कामगिरी, राष्ट्रपती म्हणून सर्वोच्च पद आणि देश-विदेशातील मान-सन्मान मिळूनही त्यांनी नम्रता जपली.

त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात शिस्त, वेळेचे महत्त्व, कामावरील निष्ठा आणि ज्ञानाविषयी आदर दिसून येत असे. ते स्वतःच्या यशापेक्षा संघाच्या योगदानाला महत्त्व देत. सहकाऱ्यांच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवणे आणि त्यांना काम करण्याची संधी देणे, हे त्यांच्या नेतृत्वाचे महत्त्वाचे पैलू होते.

त्यांच्या जीवनातून पुढील मूल्यांची शिकवण मिळते:

• नम्रता: कितीही मोठे यश मिळाले तरी अहंकार टाळावा.
• प्रामाणिकपणा: प्रत्येक जबाबदारी निष्ठेने पार पाडावी.
• शिस्त: ध्येय साध्य करण्यासाठी वेळेचे आणि प्रयत्नांचे नियोजन करावे.
• संघभावना: मोठे यश हे अनेकांच्या एकत्रित प्रयत्नांतून मिळते.
• मानवता: ज्ञान, पद आणि संपत्ती यांचा उपयोग इतरांच्या कल्याणासाठी करावा.
• सकारात्मक दृष्टिकोन: संकटांकडे अडथळे म्हणून नव्हे, तर शिकण्याच्या संधी म्हणून पाहावे.

डॉ. कलाम यांचे जीवन सांगते की माणसाची खरी उंची त्याच्या पदावरून किंवा संपत्तीवरून ठरत नाही, तर त्याच्या विचारांवर, कृतीवर आणि समाजासाठी केलेल्या योगदानावर ठरते.

साहित्यविश्वातील योगदान : विचारांना दिशा देणारी पुस्तके

डॉ. कलाम यांनी आपल्या अनुभवांचा आणि विचारांचा ठेवा पुस्तकांच्या माध्यमातून वाचकांपर्यंत पोहोचवला. त्यांच्या लेखनात आत्मविश्वास, विज्ञाननिष्ठा, राष्ट्रनिर्मिती, शिक्षण आणि मानवी मूल्ये यांचा सुंदर संगम आढळतो.

त्यांची काही महत्त्वाची पुस्तके पुढीलप्रमाणे आहेत:

१. Wings of Fire — अग्निपंख

हे त्यांचे आत्मचरित्र असून त्यांच्या बालपणापासून वैज्ञानिक कारकिर्दीपर्यंतचा प्रवास उलगडते. संघर्ष, परिश्रम आणि ध्येयवेड यांची प्रेरणा देणारे हे पुस्तक विद्यार्थ्यांसाठी विशेष महत्त्वाचे आहे.

२. India 2020: A Vision for the New Millennium

या पुस्तकात विकसित भारताची संकल्पना, देशाच्या विकासातील प्राधान्यक्रम आणि विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून परिवर्तन घडविण्याची दिशा मांडली आहे.

३. Ignited Minds

या पुस्तकातून तरुणांच्या सुप्त क्षमतांवर विश्वास ठेवण्याचा आणि त्यांच्या ऊर्जेचा राष्ट्रनिर्मितीसाठी उपयोग करण्याचा संदेश मिळतो.

४. My Journey

या पुस्तकात त्यांच्या जीवनातील अनुभव, आठवणी आणि त्यातून मिळालेल्या शिकवणी मांडल्या आहेत.

५. Indomitable Spirit

या पुस्तकातून संकटांवर मात करण्याची इच्छाशक्ती, सकारात्मक विचार आणि प्रयत्नशील राहण्याची प्रेरणा मिळते.

त्यांच्या पुस्तकांचे अनेक भारतीय भाषांमध्ये अनुवाद झाले आहेत. त्यामुळे त्यांचे विचार विविध भाषिक समाजांपर्यंत पोहोचले. त्यांच्या लेखनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते वाचकांना केवळ प्रेरित करत नाही, तर स्वतःच्या ध्येयांविषयी विचार करण्यासही प्रवृत्त करते.

पुरस्कार आणि सन्मान : कार्याची राष्ट्रीय पातळीवरील दखल

डॉ. कलाम यांच्या वैज्ञानिक, तांत्रिक आणि राष्ट्रीय योगदानाची दखल भारत सरकारने तसेच विविध संस्थांनी घेतली.

त्यांना मिळालेले प्रमुख नागरी सन्मान पुढीलप्रमाणे आहेत:

• पद्मभूषण — १९८१
• पद्मविभूषण — १९९०
• भारतरत्न — १९९७

भारतरत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. हा सन्मान मिळणे म्हणजे त्यांच्या दीर्घकालीन कार्याची आणि देशासाठीच्या योगदानाची सर्वोच्च पातळीवर झालेली दखल होय.

याशिवाय त्यांना अनेक विद्यापीठांकडून मानद पदव्या आणि विविध संस्थांकडून सन्मान मिळाले. मात्र, त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा खरा गौरव केवळ पुरस्कारांमध्ये नव्हता. त्यांच्या विचारांनी प्रेरित झालेले विद्यार्थी, त्यांच्या कार्यातून बळकट झालेल्या वैज्ञानिक संस्था आणि त्यांच्याविषयी सामान्य नागरिकांच्या मनात असलेला आदर हीच त्यांच्या जीवनकार्याची मोठी पावती आहे.

शेवटच्या श्वासापर्यंत ज्ञानदान : एका शिक्षकाचा अखेरचा प्रवास

२७ जुलै २०१५ रोजी डॉ. कलाम शिलाँग येथील भारतीय व्यवस्थापन संस्थेत (IIM Shillong) विद्यार्थ्यांसमोर व्याख्यान देत असताना त्यांची प्रकृती अचानक बिघडली. त्यानंतर त्यांचे निधन झाले.

त्यांच्या निधनाने संपूर्ण देश शोकसागरात बुडाला. भारताने एक महान शास्त्रज्ञ, माजी राष्ट्रपती, लेखक आणि प्रेरणादायी शिक्षक गमावला.

परंतु त्यांच्या आयुष्याचा शेवट ज्या परिस्थितीत झाला, त्यातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील एक विशेष पैलू अधोरेखित होतो—ज्ञानदान आणि विद्यार्थ्यांशी संवाद साधणे हे त्यांच्या जीवनाचे अविभाज्य अंग होते.

त्यांच्या निधनानंतरही त्यांचे विचार, पुस्तके, भाषणे आणि वैज्ञानिक कार्य पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत आहेत. शरीराने ते आपल्यातून निघून गेले, परंतु त्यांनी पेटवलेली ज्ञानाची ज्योत आजही असंख्य मनांमध्ये तेवत आहे.

डॉ. कलाम यांच्याकडून आजच्या तरुणांनी काय शिकावे?

आजचे जग वेगाने बदलत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अंतराळ संशोधन, जैवतंत्रज्ञान, पर्यावरणीय आव्हाने आणि डिजिटल क्रांती अशा अनेक क्षेत्रांत नवनवीन संधी निर्माण होत आहेत. अशा काळात डॉ. कलाम यांचे विचार तरुणांना योग्य दिशा देऊ शकतात.

१. मोठी स्वप्ने पाहा. आपल्या परिस्थितीमुळे ध्येय मर्यादित करू नका. स्वप्नांना वास्तवात आणण्यासाठी कृती करा.

२. अपयशाला घाबरू नका. अपयशातून चुका ओळखा, त्यातून शिका आणि नव्या जोमाने प्रयत्न करा.

३. ज्ञान अद्ययावत ठेवा. तंत्रज्ञान, विज्ञान आणि समाजातील बदल समजून घ्या. आयुष्यभर शिकत राहा.

४. प्रश्न विचारा आणि प्रयोग करा. कोणतीही गोष्ट केवळ ऐकून स्वीकारण्याऐवजी तिच्यामागील कारणे समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.

५. देशासाठी योगदान द्या. आपल्या क्षेत्रात प्रामाणिकपणे काम करा. आपल्या कौशल्यांचा उपयोग समाजाच्या समस्यांवर उपाय शोधण्यासाठी करा.

६. यशासोबत मूल्ये जपा. प्रामाणिकपणा, नम्रता, संवेदनशीलता आणि सामाजिक जबाबदारी यांना आपल्या आयुष्यात महत्त्व द्या.

७. इतरांना प्रेरणा द्या. स्वतः पुढे जाताना इतरांनाही पुढे जाण्याची संधी द्या. ज्ञान वाटल्याने कमी होत नाही; ते अधिक समृद्ध होते.

कलाम यांच्या जीवनाचा अभ्यास केल्यास लक्षात येते की महानता ही एका दिवसात प्राप्त होत नाही. ती अनेक वर्षांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांतून, शिकण्याच्या वृत्तीतून आणि समाजासाठी काहीतरी करण्याच्या इच्छेतून घडते.

जयंती साजरी करताना त्यांच्या विचारांचा वारसा जपूया

डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांची जयंती साजरी करणे म्हणजे केवळ त्यांच्या छायाचित्राला पुष्पहार अर्पण करणे किंवा त्यांच्या कार्याचे गुणगान करणे नव्हे. त्यांच्या विचारांना आपल्या दैनंदिन जीवनात स्थान देणे, हाच त्यांच्या स्मृतींना खरा अभिवादनपर मार्ग आहे.

या निमित्ताने आपण काही संकल्प करू शकतो:

• दररोज काही वेळ वाचन आणि ज्ञानवृद्धीसाठी देऊया.
• विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि प्रश्न विचारण्याची वृत्ती वाढवूया.
• शाळा-महाविद्यालयांत विज्ञान प्रदर्शन, निबंधलेखन, वक्तृत्व आणि वाचन उपक्रम आयोजित करूया.
• ग्रामीण आणि वंचित भागांतील विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी मदत करूया.
• पर्यावरण संवर्धन, स्वच्छता आणि सामाजिक उपक्रमांत सहभागी होऊया.
• आपल्या कामात प्रामाणिकपणा आणि जबाबदारी जपूया.
• भारताच्या प्रगतीसाठी आपल्या क्षमतेनुसार योगदान देऊया.

अशा कृतींमधून डॉ. कलाम यांच्या विचारांचा वारसा केवळ शब्दांपुरता मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष कृतीत उतरू शकतो.

निष्कर्ष : माणूस जातो, विचार अमर राहतात!

डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचे जीवन म्हणजे एका सामान्य कुटुंबातून आलेल्या मुलाने असामान्य कर्तृत्वाच्या बळावर जगभरात स्वतःची ओळख निर्माण केल्याची प्रेरणादायी गाथा आहे. त्यांनी विज्ञानाच्या क्षेत्रात भारताची क्षमता सिद्ध केली, संरक्षण तंत्रज्ञानातील स्वावलंबनाला चालना दिली, राष्ट्रपती म्हणून लोकांशी नाते जोडले आणि शिक्षक म्हणून लाखो तरुणांच्या मनात आशेची ज्योत पेटवली.

त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्पा आपल्याला एक नवी शिकवण देतो. बालपण आपल्याला जिद्द शिकवते, वैज्ञानिक कारकीर्द परिश्रम आणि संघभावना शिकवते, राष्ट्रपतीपद नम्रता आणि लोकांशी जोडलेपण शिकवते, तर त्यांचे लेखन स्वप्ने पाहण्याचे आणि त्यांच्यासाठी प्रयत्न करण्याचे बळ देते.

आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण त्यांच्या स्मृतींना विनम्र अभिवादन करूया. त्यांच्या विचारांमधून प्रेरणा घेऊन ज्ञान, विज्ञान, मानवता आणि राष्ट्रसेवा यांचा मार्ग स्वीकारूया.

डॉ. कलाम यांचे जीवन आपल्याला सांगते की मोठे होण्यासाठी मोठ्या परिस्थितीची गरज नसते; मोठे विचार, प्रामाणिक प्रयत्न आणि दृढ इच्छाशक्ती आवश्यक असते.

चला, त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपणही एक संकल्प करूया—स्वतः शिकूया, इतरांना शिकवूया, मोठी स्वप्ने पाहूया आणि आपल्या कृतीतून भारताच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी योगदान देऊया.

महान शास्त्रज्ञ, थोर शिक्षक आणि भारतरत्न डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!

“स्वप्ने पाहा, ज्ञान मिळवा, कठोर परिश्रम करा आणि आपल्या यशाचा उपयोग समाजाच्या कल्याणासाठी करा”— हाच त्यांच्या जीवनकार्याचा खरा संदेश आहे.