रयत शिक्षण संस्था: १९१९ ते २०२६ – १०७ वर्षांचा अखंड ज्ञानयज्ञ आणि सामाजिक क्रांतीचा प्रवास

प्रस्तावना
शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे आणि जो ते प्राशन करेल तो गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही, हा विचार प्रत्यक्षात आणून महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातील गरीब, वंचित आणि कष्टकरी वर्गाला शिक्षणाची दारे खुली करून देणारी संस्था म्हणजे रयत शिक्षण संस्था. ४ ऑक्टोबर १९१९ रोजी विजयादशमीच्या शुभमुहूर्तावर कर्मवीर भाऊराव पाटील (अण्णा) यांनी या संस्थेची स्थापना केली. आज २०२६ मध्ये या महावृक्षाने आपल्या अखंड प्रवासाची १०७ वर्षे पूर्ण केली आहेत. केवळ एक शैक्षणिक संस्था नसून ही महाराष्ट्रातील एका मोठ्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि वैचारिक क्रांतीचे प्रतीक आहे.

---

१. संस्थेची स्थापना आणि कर्मवीरांचा दूरदर्शी दृष्टिकोन

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला ग्रामीण भागातील बहुजन समाज अज्ञानाच्या अंधारात चाचपडत होता. उच्चवर्गीयांचे वर्चस्व आणि गरिबी यामुळे गरिबांच्या मुलांना शिक्षण मिळणे अशक्यप्राय होते. कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी ही भीषण परिस्थिती बदलण्याचा ध्यास घेतला. त्यांनी केवळ शाळा सुरू केल्या नाहीत, तर एका नव्या संस्कृतीची पायाभरणी केली. ‘रयत’ म्हणजे सामान्य जनता, शेतकरी आणि कष्टकरी या रयतेच्या उद्धारासाठी सुरू झालेली ही संस्था म्हणूनच ‘रयत शिक्षण संस्था’ म्हणून ओळखली गेली. सातारा जिल्ह्यातील ‘काळे’ या छोट्याशा गावातून सुरू झालेला हा प्रवास आज संपूर्ण महाराष्ट्रात आणि महाराष्ट्राबाहेरही पसरला आहे.

२. ‘कमवा आणि शिका‘ (Earn and Learn): स्वावलंबनाचा महामंत्र

रयत शिक्षण संस्थेचे सर्वात मोठे आणि क्रांतिकारी वैशिष्ट्य म्हणजे ‘कमवा आणि शिका‘ ही योजना. अण्णांचा असा ठाम विश्वास होता की, शिक्षण हे कोणाच्या दयेवर किंवा दानावर अवलंबून नसावे. विद्यार्थ्यांनी स्वतः श्रम करावेत आणि आपल्या शिक्षणाचा खर्च स्वतः उभा करावा, जेणेकरून त्यांच्यात स्वाभिमान आणि आत्मसन्मान निर्माण होईल.

या योजनेअंतर्गत वसतिगृहातील विद्यार्थी शेती काम, विणकाम, सुतारकाम आणि इतर कष्टाची कामे करून आपले शिक्षण पूर्ण करत असत. यातून केवळ साक्षर पिढी घडली नाही, तर श्रमप्रतिष्ठा मानणारी स्वावलंबी पिढी निर्माण झाली.

३. शाहू-फुले-आंबेडकरांच्या विचारांचा वारसा आणि सामाजिक समता

रयत शिक्षण संस्थेचा पाया छत्रपती शाहू महाराज, महात्मा जोतीराव फुले आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुरोगामी विचारांवर आधारलेला आहे. संस्थेच्या वसतिगृहांमध्ये अण्णांनी सर्व जाती-धर्माच्या मुलांना एकत्र ठेवले. एकाच पंगतीत सर्व मुले एकत्र जेवत असत आणि एकत्र राहत असत.

त्या काळात जातीभेद आणि अस्पृश्यता शिगेला पोहोचलेली असताना, अण्णांनी आपल्या वसतिगृहातून सामाजिक समतेचा एक नवा वस्तुपाठ घालून दिला. म्हणूनच महात्मा गांधींनी जेव्हा साताऱ्याच्या रयतच्या वसतिगृहाला भेट दिली, तेव्हा त्यांनी अण्णांच्या या कार्याचे मुक्तकंठाने कौतुक केले होते.

४. वटवृक्षाचा विस्तार: शाळा ते विद्यापीठ

१९१९ मध्ये एका छोट्याशा रोपट्याच्या स्वरूपात सुरू झालेल्या या संस्थेचा आज २०२६ मध्ये एक अथांग वटवृक्ष झाला आहे. संस्थेचे बोधचिन्ह ‘वटवृक्ष’ हे या विस्ताराचे अचूक वर्णन करते. वटवृक्षाच्या पारंब्या ज्याप्रमाणे जमिनीला घट्ट धरून ठेवतात आणि नव्या वृक्षाला जन्म देतात, त्याचप्रमाणे रयतच्या शाखांनी लाखो विद्यार्थ्यांचे जीवन समृद्ध केले आहे.

आज संस्थेच्या अंतर्गत:

• प्राथमिक आणि माध्यमिक शाळा
• उच्च माध्यमिक (ज्युनिअर) कॉलेजेस
• वरिष्ठ महाविद्यालये (Senior Colleges)
• अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन आणि संगणक शास्त्र संस्था
• महिलांसाठीची विशेष महाविद्यालये आणि वसतिगृहे

महाराष्ट्रातील सातारा, पुणे, अहमदनगर, सोलापूर, कोल्हापूर, सांगली, नाशिक, रायगड आणि मुंबईसह अनेक जिल्ह्यांमध्ये संस्थेचे जाळे पसरलेले आहे.

५. आधुनिकता आणि तंत्रज्ञानाचा स्वीकार (२००० ते २०२६)

काळ बदलला तसे रयत शिक्षण संस्थेनेही आपल्या शिक्षण पद्धतीत आमूलाग्र बदल केले. २१ व्या शतकातील आव्हाने पेलण्यासाठी संस्थेने डिजिटल शिक्षणाचा स्वीकार केला. आज २०२६ मध्ये संस्थेच्या बहुतांश शाळा आणि महाविद्यालये ‘स्मार्ट क्लासरूम्स’, ‘एआय (AI) लर्निंग लॅब्ज’ आणि आधुनिक प्रयोगशाळांनी सज्ज आहेत. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनाही जागतिक दर्जाचे तंत्रज्ञान आणि कौशल्यधिष्ठित शिक्षण (Skill-based Education) मिळावे, यासाठी संस्था सातत्याने नवनवीन उपक्रम राबवत आहे.

६. १०७ वर्षांच्या प्रवासातील योगदान आणि फलश्रुती

या १०७ वर्षांच्या प्रवासात रयत शिक्षण संस्थेने देशाला आणि राज्याला असंख्य हिरे दिले आहेत. संस्थेतून शिकून बाहेर पडलेले लाखो विद्यार्थी आज राजकारण, समाजकारण, प्रशासन (IAS/IPS), उद्योग, विज्ञान, साहित्य आणि क्रीडा क्षेत्रात उच्च पदांवर कार्यरत आहेत. ग्रामीण भागातील पहिल्या पिढीला साक्षर करण्याचे आणि त्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे सर्वात मोठे श्रेय रयत शिक्षण संस्थेला जाते.

सारांश:
रयत शिक्षण संस्थेचा १९१९ ते २०२६ हा १०७ वर्षांचा प्रवास म्हणजे केवळ आकड्यांचा प्रवास नाही, तर तो कोट्यवधी अंधारमय जीवनात ज्ञानाचा प्रकाश पेरण्याचा प्रवास आहे. “स्वावलंबी शिक्षण हेच आमचे ब्रीद” हे वाक्य आजही संस्थेच्या प्रत्येक घटकाला प्रेरित करत आहे. कर्मवीर भाऊराव पाटील आणि त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभ्या राहिलेल्या सौ. लक्ष्मीबाई पाटील (मातोश्री) यांनी पेरलेले हे बीज आज महाराष्ट्राची अस्मिता बनले आहे. पुढील शतकांमध्येही हा ज्ञानयज्ञ असाच अविरत चालू राहील यात शंका नाही.

---

कर्मवीर अण्णांच्या स्मृतीस आणि रयतच्या १०७ वर्षांच्या दैदिप्यमान प्रवासास मानाचा मुजरा ! जय कर्मवीर !