भारतरत्न लाल बहादूर शास्त्री

‘जय जवान, जय किसान’चे प्रणेते: भारतरत्न लाल बहादूर शास्त्री यांचे प्रेरणादायी जीवनकार्य

भारतीय राजकीय इतिहासात अनेक नेते झाले, परंतु आपल्या साधेपणाने, प्रामाणिकपणाने आणि दृढ नैतिक मूल्यांनी कोट्यवधी जनतेच्या हृदयात अढळ स्थान निर्माण करणारे नेते म्हणजे लाल बहादूर शास्त्री. भारताचे दुसरे पंतप्रधान म्हणून त्यांनी भूषवलेली कामगिरी आणि त्यांचे संपूर्ण जीवन आजही देशातील तरुण पिढीसाठी एका दीपस्तंभासारखे आहे. केवळ ५ फूट २ इंच उंची लाभलेले शास्त्रीजी त्यांच्या नैतिक आणि वैचारिक उंचीने हिमालयासारखे उत्तुंग होते.

बालपण आणि खडतर शिक्षण प्रवास :

लाल बहादूर शास्त्री यांचा जन्म २ ऑक्टोबर १९०४ रोजी उत्तर प्रदेशातील मुगलसराई येथे एका अत्यंत सामान्य कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ नाव लाल बहादूर श्रीवास्तव असे होते. ते केवळ दीड वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांचे छत्र हरपले. त्यानंतर त्यांच्या आईने अत्यंत कष्टाने त्यांचा सांभाळ केला.

शास्त्रीजींच्या बालपणीची गरिबी इतकी होती की, शाळेत जाण्यासाठी नदी ओलांडायला त्यांच्याकडे नावेचे भाडे नसायचे. अशा वेळी ते आपले कपडे आणि पुस्तके डोक्यावर बांधून पोहत नदी पार करत असत. या खडतर परिस्थितीनेच त्यांच्यात कमालीची जिद्द, संयम आणि प्रामाणिकपणा हे गुण रुजवले.

वाराणसीच्या काशी विद्यापीठातून त्यांनी तत्त्वज्ञानाची पदवी संपादन केली. तिथे त्यांना ‘शास्त्री’ ही पदवी प्रदान करण्यात आली. ही पदवी त्यांच्या नावाचा असा भाग बनली की पुढे लोक त्यांचे मूळ आडनाव ‘श्रीवास्तव’ विसरून गेले. जातीव्यवस्थेच्या विरोधात असलेल्या शास्त्रीजींनी स्वतःहून आपले आडनाव सोडले होते, जे त्यांच्या पुरोगामी विचारांचे प्रतीक होते.

स्वातंत्र्यलढ्यातील सक्रिय सहभाग :

महात्मा गांधी आणि लोकमान्य टिळक यांच्या विचारांचा शास्त्रीजींवर मोठा प्रभाव होता. १९२० च्या दशकात त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे स्वातंत्र्यलढ्यात झोकून दिले. असहकार आंदोलन, सविनय कायदेभंग आणि १९४२ चे ‘भारत छोडो’ आंदोलन या सर्व महत्त्वाच्या लढ्यांमध्ये त्यांनी सक्रिय भाग घेतला.

स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतल्यामुळे त्यांना वेगवेगळ्या कालखंडात एकूण ७ वर्षे तुरुंगवास सहन करावा लागला. तुरुंगात असतानाही त्यांनी आपला वेळ अभ्यासात आणि वाचनात घालवला. त्यांनी तुरुंगात असताना मादाम क्युरी यांच्या चरित्राचा हिंदीत अनुवाद केला होता.

स्वातंत्र्योत्तर काळातील राजकीय कारकीर्द :

१९४७ मध्ये देश स्वतंत्र झाल्यानंतर उत्तर प्रदेशच्या मंत्रिमंडळात त्यांची पोलीस आणि वाहतूक मंत्री म्हणून नियुक्ती झाली. वाहतूक मंत्री असताना त्यांनी पहिल्यांदा महिला वाहकांची (conductors) नियुक्ती करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. तसेच, जमावावर लाठीमार करण्याऐवजी पाण्याचा मारा करण्याची पद्धत त्यांनीच सुरू केली.

यानंतर त्यांनी केंद्रीय मंत्रिमंडळात रेल्वे मंत्री, गृह मंत्री अशी महत्त्वाची पदे भूषवली. रेल्वे मंत्री असताना तामिळनाडूतील अरियालूर येथे एक मोठा रेल्वे अपघात झाला होता. या अपघाताची नैतिक जबाबदारी स्वीकारून शास्त्रीजींनी आपल्या रेल्वे मंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. लोकशाहीत नैतिक मूल्यांना किती सर्वोच्च स्थान असावे, याचे हे भारतीय राजकारणातील सर्वात मोठे आणि दुर्मिळ उदाहरण आहे. त्यांच्या या निर्णयाचे तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनीही संसदेत कौतुक केले होते.

भारताचे दुसरे पंतप्रधान आणि १९६५ चे युद्ध :

पंडित नेहरू यांच्या निधनानंतर ९ जून १९६४ रोजी लाल बहादूर शास्त्री यांनी भारताचे दुसरे पंतप्रधान म्हणून शपथ घेतली. तो काळ भारतासाठी अत्यंत कसोटीचा होता. देश अन्नधान्याच्या भीषण टंचाईचा सामना करत होता आणि दुसरीकडे शेजारील देशांकडून युद्धाचे ढग घोंगावत होते.

१९६५ मध्ये पाकिस्तानने भारतावर आक्रमण केले. पंतप्रधान म्हणून शास्त्रीजींनी अत्यंत कणखर आणि धाडसी नेतृत्व दाखवले. त्यांनी भारतीय लष्कराला पूर्ण स्वातंत्र्य दिले, ज्या मुळे भारतीय सैन्याने लाहोरपर्यंत धडक मारली आणि पाकिस्तानला गुडघे टेकण्यास भाग पाडले.

याच युद्धाच्या काळात त्यांनी देशातील जनतेचे मनोबल वाढवण्यासाठी आणि अन्नधान्य टंचाईवर मात करण्यासाठी ‘जय जवान, जय किसान’ हा अजरामर नारा दिला. देशाचे रक्षण करणाऱ्या जवानाला आणि देशाचे पोट भरणाऱ्या शेतकऱ्याला त्यांनी एकाच पातळीवर आणून सन्मानित केले. देशातील अन्नटंचाई दूर करण्यासाठी त्यांनी स्वतः आठवड्यातून एक दिवस उपवास पाळण्यास सुरुवात केली आणि देशवासियांनाही तसे करण्याचे आवाहन केले, ज्याला संपूर्ण देशाने उत्स्फूर्त प्रतिसाद दिला.

हरित क्रांती आणि धवल क्रांतीची पायाभरणी :

देशाला अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वावलंबी बनवण्यासाठी शास्त्रीजींनी कृषी क्षेत्राला प्राधान्य दिले. त्यांनी भारतात ‘हरित क्रांती’ची (Green Revolution) पायाभरणी केली, ज्यामुळे पुढे जाऊन देश अन्नधान्य उत्पादनात स्वयंपूर्ण झाला. याशिवाय दुग्ध व्यवसायाला चालना देण्यासाठी त्यांनी ‘धवल क्रांती’ला (White Revolution) प्रोत्साहन दिले आणि राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळाची (NDDB) स्थापना केली.

ताश्कंद करार आणि रहस्यमय मृत्यू :

१९६५ च्या युद्धानंतर रशियाच्या मध्यस्थीने भारत आणि पाकिस्तान यांच्यात शांतता करार करण्यासाठी उझबेकिस्तानची राजधानी ताश्कंद येथे बैठक झाली. १० जानेवारी १९६६ रोजी शास्त्रीजींनी ताश्कंद करारावर स्वाक्षरी केली. मात्र, दुर्दैवाने त्याच रात्री म्हणजेच ११ जानेवारी १९६६ रोजी ताश्कंद येथेच त्यांचे हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले. त्यांच्या या अचानक झालेल्या मृत्यूवर आजही अनेक संशय व्यक्त केले जातात आणि ते भारतीय इतिहासातील एक मोठे रहस्य मानले जाते.

मृत्यूनंतर त्यांना भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान ‘भारतरत्न’ देऊन गौरविण्यात आले. मरणोत्तर भारतरत्न मिळवणारे ते पहिले भारतीय व्यक्ती होते.

सारांश :

लाल बहादूर शास्त्री यांचे जीवन हे सिद्ध करते की नेतृत्व करण्यासाठी पैशाची, शारीरिक उंचीची किंवा मोठ्या घराण्याची गरज नसते, तर त्यासाठी प्रबळ इच्छाशक्ती, प्रामाणिकपणा आणि राष्ट्रभक्तीची गरज असते. पंतप्रधान असतानाही त्यांनी कधीही स्वतःसाठी किंवा कुटुंबासाठी पदाचा दुरुपयोग केला नाही. निधनानंतर त्यांच्या नावावर केवळ एक जुनी कार (ज्याचे कर्जही फेडायचे बाकी होते) आणि काही पुस्तके एवढीच संपत्ती होती. अशा या महान, साध्या आणि निष्कलंक नेत्याचे विचार आणि त्यांचे कार्य सदैव भारताला प्रेरणा देत राहील.