शिक्षणाची दारे शतकानुशतके ठरावीक वर्गापुरती मर्यादित राहिलेल्या समाजात, शिक्षणाला डोंगराच्या पायथ्याशी वसलेल्या झोपड्यांपर्यंत आणि शेताच्या बांधापर्यंत नेण्याचे अशक्यप्राय काम एका ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाने केले. ते व्यक्तिमत्त्व म्हणजे पद्मभूषण डॉ. कर्मवीर भाऊराव पाटील. त्यांच्या शैक्षणिक कार्याचे मूल्यमापन केवळ शाळा किंवा महाविद्यालयांची संख्या मोजून करता येत नाही; त्यांनी शिक्षणाला सामाजिक न्याय, समता आणि आत्मसन्मानाचे सर्वांत प्रभावी माध्यम बनवले.
१. सत्यशोधक विचार आणि सामाजिक पार्श्वभूमी
भाऊरावांच्या जडणघडणीवर महात्मा जोतिराव फुले यांच्या सत्यशोधक विचारांचा आणि राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांच्या समतावादी धोरणांचा सखोल प्रभाव होता. कोल्हापूरच्या जैन बोर्डिंगमध्ये शिकत असताना शाहू महाराजांच्या थेट संपर्कातून भाऊरावांना सामाजिक विषमतेची दाहकता समजली.
त्यांच्या लक्षात आले की, बहुजन समाजाच्या दारिद्र्याचे आणि शोषणाचे मूळ कारण “अज्ञान” आहे. जोपर्यंत सामान्य कष्टकऱ्याच्या हाताला लेखणी मिळत नाही, तोपर्यंत सामाजिक समता केवळ पुस्तकातच राहील.
२. रयत शिक्षण संस्था: तळागाळातील शिक्षणाचे व्यासपीठ
४ ऑक्टोबर १९१९ रोजी विजयादशमीच्या मुहूर्तावर कराड जवळील काले येथे भाऊरावांनी रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेची स्थापना म्हणजे ग्रामीण महाराष्ट्राच्या बौद्धिक इतिहासातील एक निर्णायक वळण होते.
- वटवृक्ष प्रतीक: रयत शिक्षण संस्थेचे चिन्ह वटवृक्ष आहे. ज्याप्रमाणे वटवृक्ष आपल्या पारंब्यांद्वारे जमिनीला घट्ट पकडून सर्व दिशांना विस्तारतो आणि सर्वांना सावली देतो, त्याचप्रमाणे रयतने बहुजन वर्गाला ज्ञानाची अखंड सावली दिली.
- जातिभेदाला पूर्ण छेद: भाऊरावांनी स्थापन केलेल्या वसतिगृहांमध्ये सर्व जाती-धर्मांची मुले एकाच छताखाली एकत्र राहत, शिकत आणि स्वयंपाक करत. अस्पृश्यतेचे उच्चाटन भाषणातून नाही, तर प्रत्यक्ष दैनंदिन जगण्यातून त्यांनी घडवून आणले.
३. ‘कमवा आणि शिका’ (Earn and Learn): स्वावलंबनाचा मूलमंत्र
भाऊरावांचे शैक्षणिक क्षेत्रातील सर्वात मोठे तात्विक योगदान म्हणजे ‘कमवा आणि शिका’ ही संकल्पना. ग्रामीण आणि गरीब घरातील मुले फी किंवा राहण्या-खाण्याच्या खर्चाअभावी शिक्षणापासून वंचित राहू नयेत, यासाठी त्यांनी हा मार्ग शोधला.
| आयाम | भाऊरावांची दृष्टी | आजची उपयुक्तता |
| शिक्षणाचा खर्च | शिक्षण हे नफा मिळवण्याचे साधन नसून सामाजिक बांधिलकी आहे. | वाढत्या व्यावसायिकरणात गरिबांना परवडणारे शिक्षण देणे. |
| श्रमाची प्रतिष्ठा | प्रत्यक्ष काम आणि बौद्धिक विकास यांचा ताळमेळ. | केवळ पदव्या देण्याऐवजी कौशल्य-आधारित (Skill-based) शिक्षण. |
| सामाजिक समता | शिक्षणातून जात, वर्ग आणि लिंगभेदाचे निर्मूलन. | सर्वसमावेशक आणि भेदभावरहित कॅम्पस संस्कृती. |
- विद्यार्थ्यांनी शेतात काम करायचे, विहिरी खणायच्या, बांध घालायचे आणि त्या श्रमातून स्वतःच्या शिक्षणाचा खर्च भागवायचा.
- यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये दोन महत्त्वाचे गुण रुजले: श्रमाची प्रतिष्ठा (Dignity of Labour) आणि स्वावलंबन.
- शिक्षणाने माणसाला आळशी किंवा पांढरपेशा न बनवता कष्टाची कदर करायला शिकवले पाहिजे, असा भाऊरावांचा ठाम विश्वास होता.
- कर्मवीर भाऊराव पाटील यांची ‘कमवा आणि शिका’ (Earn and Learn) ही योजना केवळ आर्थिक मदतीची योजना नव्हती, तर शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण, स्वावलंबन आणि सामाजिक समतेची पायाभरणी करणारी एक क्रांती होती. गरीब, शेतकरी आणि कष्टकरी कुटुंबातील मुलांना पैशांअभावी शिक्षण सोडावे लागू नये म्हणून त्यांनी ही स्वयंपूर्ण कार्यपद्धती विकसित केली.
१. मूळ तात्विक संकल्पना–
भाऊरावांच्या मते, शिक्षण ही कुणाची ‘दानधर्म’ किंवा ‘मेहेरबानी’ असू नये. विद्यार्थ्याला आपल्या कष्टाने शिकण्याचा आत्मसन्मान मिळाला पाहिजे.
श्रमाची प्रतिष्ठा: बुद्धीचा विकास आणि हाताचे श्रम यांचा मेळ घालणे.
स्वावलंबन: स्वतःचा शैक्षणिक व राहण्या-खाण्याचा खर्च स्वतःच्या मेहनतीने भागवणे.
सामाजिक समता: सर्व जाती, धर्म आणि आर्थिक स्तरांतील विद्यार्थ्यांनी एकत्र काम करून जातीय उतरंड मोडीत काढणे.
२. दैनंदिन कार्यपद्धती आणि अंमलबजावणी–
रयत शिक्षण संस्थेच्या वसतिगृहांमध्ये आणि महाविद्यालयांमध्ये (उदा. छत्रपती शिवाजी कॉलेज, सातारा) या योजनेची अंमलबजावणी अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने केली जात असे:
कामाचे विभाजन:
विद्यार्थ्यांच्या दिवसाची विभागणी शिक्षण आणि प्रत्यक्ष श्रम अशा दोन मुख्य भागांत केली जाई. वर्गातील तास संपल्यानंतर किंवा पहाटेच्या वेळेत दररोज २ ते ४ तास शारीरिक श्रमाचे काम अनिवार्य असे.
शेती आणि उत्पादन कार्य:
संस्थेच्या मालकीची शेती, फळबागा आणि भाजीपाला लागवडीचे काम विद्यार्थी स्वतः करत. नांगरणी, पेरणी, पाणी देणे, पिकांची राखण करणे आणि काढणी या सर्व प्रक्रिया विद्यार्थी सांभाळत.
पायाभूत सुविधांची उभारणी:
शाळांच्या आणि वसतिगृहांच्या इमारतींचे बांधकाम, दुरुस्ती, विहिरी खणणे, रस्ते तयार करणे, दगड-माती वाहून नेणे ही कामे विद्यार्थी स्वतःच्या हातांनी करत.
मेस आणि अंतर्गत व्यवस्थापन:
वसतिगृहातील स्वयंपाकघराची धान्य दळणे, भाज्या कापणे, पाणी भरणे आणि जेवण वाढणे यांसारखी सर्व कामे आळीपाळीने (रॉस्टर पद्धतीने) सर्व जाती-धर्मांच्या विद्यार्थ्यांना करावी लागत.
३. आर्थिक मॉडेल आणि मूल्यमापन:-
श्रमाचे मोजमाप–
विद्यार्थ्याने केलेल्या कामाचे तास नोंदवले जात आणि कामाच्या स्वरूपावरून त्याचे ‘श्रममूल्य’ ठरवले जाई.
खर्च समायोजन–
विद्यार्थ्यांना रोख रक्कम देण्याऐवजी त्यांच्या कामाचे मूल्य त्यांच्या शैक्षणिक शुल्कात, वसतिगृह शुल्कात आणि भोजनाच्या बिलात वळते केले जाई.
संस्थेचा खर्च बचत–
विद्यार्थ्यांच्या श्रमामुळे संस्था चालवण्याचा दैनंदिन खर्च, शेतीतील अन्नधान्य उत्पादन खर्च आणि बांधकामाचा मजुरी खर्च अत्यंत कमी होत असे.
४. योजनेची सामाजिक व शैक्षणिक फलनिष्पत्ती:-
जातिभेदाचे उच्चाटन: स्पृश्य-अस्पृश्य असा भेद न करता उच्चवर्णीय आणि वंचित घटकांतील मुले खांद्याला खांदा लावून शेतात राबत आणि एकाच पंगतीत जेवत.
नेतृत्व आणि व्यवस्थापन गुण: शेतीचे नियोजन, मेसचे व्यवस्थापन आणि कामांचे वाटप विद्यार्थी समित्यांमार्फत होत असल्याने विद्यार्थ्यांमध्ये संघटन कौशल्य आणि नेतृत्वगुणांची वाढ झाली.
पहिल्या पिढीचे पदवीधर: ज्या कुटुंबांत पिढ्यानपिढ्या अक्षराची ओळख नव्हती, अशा शेतमजूर आणि कष्टकऱ्यांची मुले या योजनेच्या बळावर प्राध्यापक, प्रशासकीय अधिकारी, शास्त्रज्ञ आणि शिक्षक बनली.
भाऊरावांच्या या मॉडेलने भारतीय शैक्षणिक विचारवंतांना दाखवून दिले की, गरिबी हा शिक्षणातील अडथळा नसून, योग्य नियोजन आणि श्रमाच्या सन्मानाने शिक्षणाचे दरवाजे सर्वांसाठी खुले करता येतात. हीच कार्यपद्धती पुढे महाराष्ट्रातील अनेक विद्यापीठांनी आणि शिक्षण संस्थांनी मार्गदर्शक म्हणून स्वीकारली.
४. त्याग आणि लोकसहभाग: संस्था उभारणीचे अद्वितीय मॉडेल:
रयत शिक्षण संस्था चालवण्यासाठी भाऊरावांना प्रचंड आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागला. अनेकदा वसतिगृहातील मुलांच्या जेवणासाठी घरात दाणा नसे. अशा वेळी त्यांच्या पत्नी लक्ष्मीबाई पाटील यांनी स्वतःचे सोन्याचे मंगळसूत्र आणि दागिने मुलांच्या भोजनासाठी विकले. हा कौटुंबिक त्याग शैक्षणिक इतिहासात अद्वितीय मानला जातो. भाऊरावांनी सरकारी अनुदानांवर अवलंबून न राहता ‘लोकसहभाग’ (Crowdfunding) हे मॉडेल उभे केले. त्यांनी शेतकऱ्यांकडून मूठभर धान्य आणि पै-पै गोळा करून शिक्षणाची केंद्रे उभी केली. त्यामुळे रयत संस्था ही खऱ्या अर्थाने “रयतेची” राहिली.
कर्मवीर आण्णा यांची माहिती अतिशय सुंदर आणि मार्मिक पद्धतीनं मांडण्यात आली आहे
पुढील मुलांना विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शक ठरेल. लेखन मांडणी चांगली आहे.
लेख लिहिले त्याबद्दल धन्यवाद
पुढील कामास शुभेच्छा 🌹